Antalya Diplomasi Forumu’nda Afrika

Oksijen’deki köşesinde Türkiye’nin önde gelen dış politika yazarlarından Sedat Ergin, Antalya Diplomasi Forumu’nu Küresel Güney’in bir platformu olarak tanımlamaktadır.[1] Ergin’e göre Forum, “Afrika’dan Asya’ya, Orta Doğu’dan Latin Amerika’ya aktörlerin yer aldığı” bir buluşma zemini haline gelmiştir. Ergin ayrıca, yazısında Forumun “Küresel Güney’in önceliklerinin ve sorunlarının daha görünür hale geldiği” bir alan olduğunu vurgular. Bu çerçevede Afrika özel bir yere sahiptir. Ergin, “Afrika’nın [Antalya’da] dikkat çekici bir görünürlükle temsil edildiğini” belirtirken, bunun Afrika’nın çoğu zaman ikincil konumda kaldığı geleneksel diplomatik ortamlardan önemli bir sapma olduğunu ifade eder. Dahası, “Afrika ülkelerinin önceliklerini daha doğrudan ifade edebildiğini” söyleyerek bu görünürlüğün aynı zamanda bir aktörlük kapasitesine işaret ettiğini de ortaya koyar.

Aşağıda, Ergin’in bu gözlemlerini Antalya Diplomasi Forumu’nda Afrika’nın yeri üzerinden daha ayrıntılı biçimde ele alıyorum. Katılım verileri (bkz. tablo), Afrika’nın Forumdaki görünürlüğü ve aktörlüğüne ilişkin bu tespiti açıkça desteklemektedir. Beş farklı toplantı boyunca Afrika’nın en üst siyasi düzeydeki temsili—görevdeki cumhurbaşkanı, başbakan ve dışişleri bakanı seviyelerinde—sürekli olarak Asya ile karşılaştırılabilir düzeyde olmuş, bazı yıllarda ise Avrupa’ya yaklaşmıştır. Örneğin Afrika, 2021’de 13 üst düzey liderle temsil edilirken, bu sayı 2022’de 21’e yükselmiş ve 2024’te 34 ile zirveye ulaşmıştır. Dikkat çekici olan nokta, Ergin’in 2026’daki foruma özel yaptığı değerlendirmesinden önce de Afrika’nın Antalya’da güçlü bir lider düzeyi varlığına sahip olmasıdır. Her ne kadar 2026’da bu sayı 18’e gerilese de genel eğilim, Afrika’nın Forum içindeki konumunun yüksek bir seviyede istikrar kazandığını göstermektedir.

Antalya Diplomasi Forumu Afrika’nın hâkim olduğu bir platform değil, aksine katılımda bir bölgesel dengeden bahsedilebilecek görüntüye sahiptir. Dolayısıyla Afrika liderlerinin diğer bölgelerden aktörlerle bir araya geldiği bir buluşma zemini sunmaktadır. Afrika liderlerinin kıta dışındaki platformlarda toplu şekilde bir araya getirilmesi uzun süredir eleştirilmekte; bu liderlerin kendi sorunlarını Afrika’da tartışmaları gerektiği savunulmaktadır. Nitekim Kenya Devlet Başkanı William Ruto, 2023 yılında bu asimetriyi eleştirerek, Afrika liderlerinin Washington, Pekin veya Brüksel gibi merkezlere periyodik olarak davet edildiği “zirve diplomasisi” modeline tepki göstermişti. [2] Antalya Diplomasi Forumu ise bu tür yapılardan farklı olarak Afrika sorunlarının üçüncü ülkelerde tartışıldığı bir etkinlik değildir. Bunun yerine Afrika ülkeleri de dahil olmak üzere geniş bir ülke grubunu bir araya getiren daha kapsayıcı bir platform işlevi görmektedir. Yine de belirtmek gerekir ki, Asya, Avrupa ve Afrika’daki görece dengeli dağılıma rağmen, özellikle Latin Amerika ve Karayipler katılımının sınırlı olması Küresel Güney platformu tespitini eksik bırakmaktadır.

Afrika boyutu bağlamında ülke bazlı katılıma daha yakından bakıldığında (bkz. harita), hem katılan ülke sayısında hem de tekrar eden katılım örüntülerinde dikkat çekici detaylar vardır. 2021’de Afrika’dan 11 ülke üst düzey lider (cumhurbaşkanı, başbakan  ve dışişleri bakanı) düzeyinde temsil edilirken, bu sayı 2022’de 18’e yükselmiş ve 2024’te 27 ile en yüksek seviyesine ulaşmıştır. Ardından 2025’te 25’e, 2026’da ise 14’e gerilemiştir. Bu açıdan 2024 yılı coğrafi çeşitlilik bakımından zirve noktasıdır. Bununla birlikte bazı ülkelerin düzenli katılım gösterdiği görülmektedir: Somali, Libya, Gine-Bissau, Ruanda, Uganda ve Zambiya birden fazla yılda Forumda yer almıştır. Ayrıca bazı ülkeler de katılım yoğunluğu açısından öne çıkmaktadır; örneğin Somali, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Sudan ve Gine-Bissau bazı yıllarda birden fazla lider göndermiştir. Toplam katılım açısından bakıldığında ise Somali (8), Gine-Bissau (8), Libya (6) ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti (5) en fazla katılım gösteren ülkeler olmuştur. Her ne kadar bazı ülkeler yalnızca tek bir kez katılmış olsa da genel tablo, Afrika’nın Forumdaki temsilinin hem geniş kapsamlı hem de süreklilik arz eden bir nitelik taşıdığını göstermektedir.

Elbette Antalya Diplomasi Forumu bazı sınırlılıklardan tamamen bağımsız değildir. Özellikle bazı Batılı ülkeler (özellikle Almanya ve Fransa) Foruma tam anlamıyla dahil olma konusunda isteksiz görünmektedir. Yine ABD, Birleşik Krallık, Çin, Hindistan, Brezilya ve Japonya gibi önde gelen güçlerin katılımı sınırlı kalmış, hatta bazı durumlarda tamamen yok denecek düzeyde olmuştur. Afrika’dan özellikle Güney Afrika’nın foruma lider düzeyinde hiç ilgi göstermemiş olması dikkat çekicidir. Bu eksiklerine rağmen Forum, Türkiye’nin yakın bölgelerinden çok sayıda ülkeyi kendine çekerek istikrarlı ve giderek daha fazla saygı gören bir platform haline gelmiştir. Bu çerçeveden bakıldığında Forum, Türkiye–Afrika ilişkileri için önemli bir kurumsal dayanak sunmaktadır. Son yirmi yılda hızla gelişen ikili ilişkiler, uzun süre güçlü çok taraflı diplomatik zeminlerden yoksun kalmıştı. Forumun düzenli ve kurumsallaşmış yapısı, siyasi etkileşimi ikili ziyaretlerin ötesine taşıyarak süreklilik kazandırmaktadır. Aynı zamanda Türk ve Afrikalı liderlerin daha geniş bir uluslararası ortamda bir araya gelmesini sağlayarak Ankara’nın kendisini yalnızca ikili bir ortak olarak değil, aynı zamanda bir diyalog kolaylaştırıcısı şeklinde konumlandırmasına da imkân vermektedir.

Ali Balcı – Sakarya Üniversitesi, Ortadoğu Enstitüsü

[1] https://gazeteoksijen.com/yazarlar/sedat-ergin/antalya-diplomasi-forumu-artik-kuresel-guneyin-bulusma-noktasi-273223

[2] https://www.the-star.co.ke/sports/football/2023-04-30-we-are-loaded-into-busses-like-school-kids-ruto-on-mistreatment-abroad