İsrail’in Somaliland’i Tanıma Kararının Somali Federal Sistemine Yansımaları
İsrail’in 26 Aralık 2025’te Somaliland’i “bağımsız ve egemen bir devlet” olarak tanıdığını açıklaması, Somali’nin egemenliği ve toprak bütünlüğü açısından yalnızca uluslararası hukuk bağlamında değil, aynı zamanda Somali federal sisteminin iç dengeleri bakımından da dikkatle değerlendirilmesi gereken bir gelişme olarak öne çıkmaktadır. Bu tanıma kararı, Mogadişu ile ilişkileri dönemsel olarak gerilimli seyreden ve Somali Gelecek Konseyi (SFC) çatısı altında kurumsal muhalefet geliştiren Puntland ve Jubaland açısından, ayrılıkçı bir yönelimden ziyade federal merkezle ilişkilerin niteliğine dair tartışmaları derinleştirme potansiyeli taşımaktadır.
Somali federal sisteminin görece güçlü aktörleri arasında yer alan Puntland ve Jubaland son dönemde anayasal düzenlemeler, seçim süreçleri ve siyasal temsil mekanizmalarına ilişkin tartışmalar bağlamında federal merkezle belirgin görüş ayrılıkları yaşamaktadır. Bu ayrışma, söz konusu iki federal üye devletin SFC’nin kurulmasıyla birlikte daha kurumsal bir siyasal koordinasyon ve muhalefet zemini arayışına yönelmesine yol açmıştır. İsrail’in Somaliland’i tanıma kararı, bu mevcut siyasal gerilimler çerçevesinde ele alındığında, Puntland ve Jubaland açısından doğrudan bir ayrılıkçı yönelimi tetikleyen bir unsurdan ziyade, federal merkezle ilişkilerin yeniden tanımlanmasına ilişkin tartışmaları derinleştirebilecek bir gelişme olarak değerlendirilebilir.
Tanıma kararının ardından Somali Federal Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Hasan Şeyh Mahmud, bazı federal üye devlet başkanları ve Benadir Bölgesi Valisi ile bir istişare toplantısı gerçekleştirmiştir. Toplantıya Güneybatı, Galmudug, Hirshabelle ve Kuzeydoğu federal üye devletlerinin liderleri ile Benadir Bölgesi Valisi katılmış; Puntland ve Jubaland ise toplantıya iştirak etmemiştir. Katılımcılar, Somaliland’in Somali’nin ayrılmaz bir parçası olduğu yönündeki tutumlarını güçlü biçimde yinelemiş ve Cumhurbaşkanı Mahmud’un hem iç hem de uluslararası düzeyde yürüttüğü diplomatik girişimlere tam destek verdiklerini ifade etmişlerdir. Bu tablo, toplantıya katılan federal üye devletlerin, federal merkezin egemenlik ve toprak bütünlüğü söylemi etrafında güçlü bir destek ve dayanışma sergilediklerini göstermektedir.
Puntland yönetiminin İsrail’in Somaliland’i tanıma kararına yönelik yaklaşımı, ayrılıkçılıktan açık biçimde uzak duran; buna karşılık federal merkezin yönetim pratiklerini eleştiren bir söylemsel çerçevede şekillenmektedir. Puntland Enformasyon Bakanı Mahmud Aydiid Dirir’in açıklamaları, Puntland’in Somali’nin birlik ve toprak bütünlüğüne bağlılığını vurgulamakla birlikte, mevcut siyasal kırılmaların temelinde Mogadişu’daki federal merkezin kapsayıcılıktan uzak ve merkeziyetçi yönetim anlayışının bulunduğuna işaret etmektedir. Puntland cephesinden dile getirilen tarihsel sınırlar, demografik yapı ve çok klanlı toplumsal dokuya ilişkin vurgular, Somaliland’in devletleşme iddiasını sorgulayan bir meşruiyet eleştirisi niteliği taşımaktadır. Bu yaklaşım, Puntland’in ayrılmayı değil, işlevsel ve kapsayıcı bir federal düzeni öncelediğini göstermektedir.
Jubaland Eyalet Başkanı Ahmed İslam Madobe, Somaliland’in uluslararası tanınma girişimlerini açıkça reddetmiş ve çözümün Somali bütünlüğü çerçevesinde aranması gerektiğini vurgulamıştır. Kismayo’daki Jubaland bölgesel meclisine hitap eden Madobe, Somaliland’in taleplerinin Somali halkı içinde çözümler bulması gerektiğini belirterek, ayrılıkçı bir gündemi reddetmiştir. Bununla birlikte, federal yönetimin bazı politika ve uygulamalarının merkez ile üye devletler arasındaki mesafeyi artırabileceğine ve federal sistemin etkinliği üzerinde olası zorluklar yaratabileceğine dikkat çekmiştir. Madobe, federal merkezin hukukun üstünlüğü ve sistemin korunmasına yönelik bazı eksikliklerinin, bireyler ve bölgeler arasında alternatif çözüm arayışlarına yol açabileceğini ifade etmiştir. Açıklamalar, Jubaland’in tanıma kararını reddetmekle birlikte, merkez–federal üye devlet ilişkilerindeki yapısal sorunlara işaret ettiğini ve Somali federal sisteminin işleyişine ilişkin reform beklentilerini öne çıkardığını göstermektedir.
Puntland ve Jubaland’ın İsrail’in Somaliland’i tanıma kararına verdikleri tepkiler karşılaştırmalı biçimde ele alındığında, her iki federal üye devletin de Somaliland’in uluslararası tanınmasına açık biçimde karşı çıkarak Somali’nin birlik ve toprak bütünlüğüne bağlılıklarını vurguladıkları görülmektedir. Bu yönüyle her iki aktör de ayrılıkçı bir siyasal yönelimden bilinçli biçimde uzak durmaktadır. Bununla birlikte, tepkilerin söylemsel çerçevesi ve vurgu noktaları arasında belirgin farklılıklar bulunmaktadır. Jubaland yönetimi, Somaliland meselesini daha çok anayasal düzen, siyasal kapsayıcılık ve federal merkezin yönetim pratikleri ekseninde ele alırken; Puntland yönetimi tarihsel, coğrafi ve demografik argümanlar üzerinden Somaliland’in devletleşme iddiasını sorgulayan bir söylem benimsemektedir. Bu farklılıklar, iki aktörün federal sistemin sorunlarını farklı referans noktaları üzerinden tanımladıklarını göstermektedir.
Sonuç olarak, İsrail’in Somaliland’i tanıma kararı, Somali federal sisteminde doğrudan bir çözülmeye yol açmaktan ziyade, mevcut merkez–çevre gerilimlerini ve federal yapının sürdürülebilirliğine ilişkin yapısal sorunları görünür hâle getirmiştir. Güneybatı, Galmudug, Hirshabelle ve Kuzeydoğu federal üye devletleri ile Benadir Bölgesi’nin sergilediği güçlü destek, federal merkezin egemenlik ve toprak bütünlüğü söylemini pekiştirmiştir. Buna karşılık, Puntland ve Jubaland gibi görece özerk ve kurumsallaşmış federal üye devletler, Somaliland’in uluslararası tanınmasına açık biçimde karşı çıkmakla birlikte, Mogadişu’daki federal merkezin yönetim pratiklerine yönelik eleştirel bir tutum benimsemiştir. Bu tablo, tanıma kararının Somali iç siyasetinde doğrudan bir ayrışma yaratmadığını; aksine farklı aktörlerin söylemsel öncelikleri çerçevesinde sınırlı fakat anlamlı bir siyasal yakınlaşma ve eşgüdüm zemini oluşturduğunu göstermektedir.
İsmail Öztürk – Sakarya Üniversitesi, Ortadoğu Enstitüsü, Afrika Çalışmaları
