İki ülke ilişkilerinde bir dönüm noktası olan 2020 yılındaki normalleşme adımı öncesinde Fas-İsrail ilişkilerinin çalkantılı bir seyir izlediği görülmektedir. 1960’ların başında askeri işbirliğini geliştirmeye yönelik atılan adımlar ilerleyen süreçte teknik destek ve ticari ilişkiler ile genişletilirken resmi düzeyde olmayan bu ilişkilere 1994’te düşük düzeyde de olsa resmiyet kazandırılmıştır. 2000 yılında başlayan İkinci İntifada’nın ardından dondurulan ilişkilerin yeniden hareketlenmesi ise 2020’deki normalleşme süreci ile olmuştur.
2020 yılı sonunda iki ülke ilişkilerinde yaşanan normalleşmenin ardından Fas-İsrail ilişkileri hızlı bir gelişim gösterirken bu gelişimin yaşandığı en dikkat çekici alanlardan biri ise askeri/güvenlik ilişkileri olmuştur. Normalleşmeyi takip eden süreçte gerçekleştirilen üst düzey ziyaretler ile askeri ilişkileri güçlendirmeye yönelik çaba gösterilirken İsrail Savunma Bakanı Benny Gantz’ın Kasım 2021’de Fas’a gerçekleştirdiği ziyaret sırasında imzalanan; askeri işbirliği, istihbarat paylaşımı ve silah satışlarının temelini oluşturarak iki ülke arasında güvenlik ilişkilerini resmileştiren mutabakat zaptı bu doğrultudaki en önemli adımlardan biridir.
Savunma Bakanı Gantz’ın “fikir alışverişinde bulunmamıza, ortak projelere girmemize ve İsrail askeri ihracatını buraya yapmamıza olanak sağlayacak” ifadeleriyle önemini vurguladığı mutabakat zaptının yansımaları kısa süre içerisinde görülmeye başlanmıştır. Bu bağlamda İsrail Fas’ta düzenlenen Afrika Aslanı uluslararası tatbikatına 2022 yılında ilk kez gözlemci statüsünde katılmış; 2023 yılında ise tatbikata ilk kez aktif katılım sağlamıştır. İsrail’in 2024 ve 2025’te de tatbikata katılımını sürdürmesiyle iki ülke arasındaki askeri işbirliği derinleşmeye devam etmiştir.
Fas-İsrail güvenlik ilişkilerinin en belirgin olduğu alan ise İsrail’den Fas’a yönelik hızla artan silah tedarikidir. 2022 yılında Barak MX hava savunma sistemi tedarikine yönelik gerçekleştirilen 500 milyon dolar değerindeki anlaşma bu doğrultuda atılmış ilk önemli adımlardan biri olurken bu adımı 2023’te PULS çok namlulu roketatar sistemi tedariki için gerçekleştirilen 150 milyon dolar değerindeki anlaşma takip etmiş, iki ülke arasındaki silah tedarikinde yakalanan ivme 2024’te iki Ofek 13 askeri istihbarat uydusu tedariki için gerçekleştirilen 1 milyar dolarlık anlaşma ve 2025’te ATMOS 2000 topçu sistemi tedariki için gerçekleştirilen yaklaşık 200 milyon euro değerindeki anlaşmalarla sürdürülmüştür.
Gelişen bu ilişkiler savunma sanayii alanında işbirliğini de beraberinde getirmiş, Kasım 2025’te İsrail’in en büyük savunma sanayii şirketlerinden biri olan Israel Aerospace Industries’in bir yan kuruluşu olan BlueBird Aerosystems’ın SpyX dron üretimi için Fas’ta bir tesis açması bu doğrultuda atılmış önemli bir adım olmuştur. Tarafların Ocak 2026’da İsrail’de gerçekleştirdiği Ortak Askeri Komite’nin üçüncü toplantısında imzalanan 2026 yılı için Ortak Eylem Planı ise askeri ilişkilerin ilerleyen süreçte derinleştirilmeye devam edeceğinin bir işareti olmuştur.
İlişkilerin normalleşmesini takip eden beş yıl içerisinde özellikle askeri alanda gelinen seviye her iki ülkenin de bu ilişkilere verdiği önemin bir göstergesidir. İsrail açısından “bölgesel istikrar için kilit ortak” olarak nitelendirdiği bir Arap devleti ile yakın askeri ilişkiler geliştirmenin önemli stratejik ve sembolik anlamı bulunurken Fas açısından ise özellikle Cezayir ile yaşanan uzun süreli anlaşmazlık dikkate alındığında gelişmiş askeri teknolojiye erişim sağlayan stratejik bir kaynak ve güvenlik ortağı olarak İsrail ile ilişkiler giderek artan bir öneme sahiptir.
Melih Yıldız – Sakarya Üniversitesi, Ortadoğu Enstitüsü, Afrika Çalışmaları
